معيار هاي تشخيص كلمات غير ساده

1- گسترش ناپذيري :

اجزاي كلمات غير ساده قابل گسترش نيستند ؛يعني ، نمي توان بين تكواژهاي آن ، نشانه هاي جمع ، تر و ترين ، ي نكره ، صفت يا مضاف اليه آورد .
مثال : « تخم ِمرغ » يك كلمه ي غير ساده ( مشتق ـمركب ) است زيرا مثلاً امروزه نمي گوييم : « تخم هاي مرغ » را شكستم بلكه مي گوييم : « تخمِ مرغ ها » را شكستم ، ولي « تخم ِ كبوتر » يك تركيب اضافي است ؛ زيرا مي گوييم « تخم هاي كبوتر » را شكستم اگر بگوييم « تخمِ كبوترها » را شكستم؛ يعني ، تخم چند كبوتر را شكستم .

2- در كلمات غير ساده تنها يك تكيه(stress) وجود دارد .
همان طور كه مي دانيم در زبان فارسي ، هر كلمه تنها يك تكيه دارد ؛ يعني يك هجاي آن با شدّت و فشار بيشتر ادا مي گردد و آن را نشان دار مي سازد،در زبان فارسي تكيه نقش «مرز نمايي» (demarcative)دارد ، همين معيار در تشخيص كلمات غير ساده مي تواند به ما كمك كند . به عنوان مثال در واژهي « تخم ِ مرغ » تنها هجاي آخر يعني « مرغ » تكيه دارد ولي در تركيب اضافي « تخم ِ كبوتر » هجاهاي دوم ( مِ ) و چهارم (تَر) تكيه دارند .
يا واژه ي « رفت و آمد » در عبارت « علي به خانه ي ما رفت و آمد داشت » يك واژه ي مشتق ـ مركب است زيرا تنها هجاي « مَد» تكيه دارد ولي در عبارت « علي به خانه ي ما رفت و آمد . » ديگر يك واژه ي غير ساده نيست ؛ زيرا هريك از فعل هاي « رفت » و « آمد » هر كدام داراي يك تكيه هستند .

3- در تشخيص ساختمان كلمات وضعيّت امروز آن ها را درنظر مي گيريم و با گذشته ي آن ها كار نداريم ؛يعني ، بعضي از كلمات غير ساده هستند كه امروزه آن ها را ساده تلقّي مي كنيم . در ساختار اين كلمات يكي از سه حالت زيرپديدآمده است :
الف ) در ساختمان آن ها فرايند واجي كاهش رخ داده است ؛ يعني ، يك واج آن ها كم شده است . مثال :
« دشوار » كه در اصل « دش (ضد) +خوار(آسان) » بوده است . مثال هاي ديگر :
« خلبان » = خله (پاروي قايقراني) + بان « كوچه » = كوي(خيابان) + چه « مژه » = موي + ژه « سياوش» = سياه + وخش (اسب ) = دارنده ي اسب سياه « غنچه » = غنج (جمع شده ) + چه
« ديوار » = ديو + وار « نا خدا » = ناو + خدا (صاحب )